هدف من در این نوشتار بیان مشاهداتی است که در امریکا و کانادا از سبک زندگی مردم این دو کشور در طی حدود  هفت سال اقامت در آن ها داشته ام.  دلیل این کار اینست که در مدت زندگی در ایران، اطلاعات پراکنده و حتی غلطی از طرز زندگی در غرب از طریق ماهواره، تلویزیون، فیلم های خارجی و .... دریافت کرده ام، و لازم می دانم انچه را که دیده ام برای کسانیکه فرصت سفر پیدا نکرده اند به اشتراک بگذارم. ضمنا تاکید می کنم که این متن صرفا از دید شخصی من است و در برخی موارد ممکن است عمومیت پذیر نبوده و همچنین خالی از اشکال هم نباشد. علاوه بر این قسمت عمده متن به بیان مشاهدات از نکات مثبت این جوامع، که به نظر بنده باعث رشد و پیشرفت ان ها شده، اختصاص دارد در حالیکه نقاط منفی بسیاری نیز در این کشورها وجود دارد که اخبار ان کمابیش به گوش می رسد. لذا به هیچ وجه نباید از این متن برداشتی رویایی از زندگی در خارج داشت و آن را عاری از عیب و ایراد دانست.

 

زندگی غربی، در دوره های مختلف تاریخی، برای ما ایرانیان چه روشنفکران و دگر اندیشان و چه محافظه کاران و سنتی گراها، چه بی دینان و چه مذهبیان و از همه قشر مهم و تاثیر گذار بوده. برای عده ای مقصد امال و ارزوها و برای عده ای محفل کفار و مفسدان. عده ای هر انچه در غرب دیده یا شنیده اند را ایده ال پنداشته و عده ای هر که را به این ممالک سفر کرده اند خود فروش و لاابالی خوانده اند. و متاسفانه نه فیلم های خارجی تصویر درستی از زندگی در غرب نشان می دهند، نه ماهواره ها، نه تلویزیون دولتی خودمان و نه حتی بعضی هموطنانی که به این کشورها سفر کرده اند، چراکه خواسته یا ناخواسته سعی در بزرگ یا کوچک کردن آن ها داشته اند. به عقیده نویسنده بررسی موشکافانه تر عوامل پیشرفت، و انحطاط، در غرب می تواند به برنامه ریزی بهتر برای توسعه ایران، که به دلایل مختلف سیاسی و فرهنگی و ... از مدرنیته عقب مانده است، کمک کند. این نوشتار به سه بخش علمی، اجتماعی و فرهنگی تقسیم شده و بخش حاضر به بیان برخی مسایل علمی و دانشگاهی می پردازد.

امور دانشگاهی

طی فعالیت تحقیقاتی در امریکا و کانادا، نقش محوری دانشگاه هم برای صنعت، هم برای مراکز تحقیقاتی، و هم برای حل مشکلات متنوع کشور بسیار مشهود بود. در واقع دلیل اهمیت دانشگاه به عنوان گرداننده چرخ جامعه با تربیت نیروی متخصص و انجام تحقیقات و پژوهش بسیار پررنگ است. غالبا هنگامی که مساله و مشکلی در اجتماع بروز می کند، مانند منفجر شدن سکوی نفتی شرکت British Petroleum در نزدیکی سواحل امریکا در حدود سال ۲۰۱۰ میلادی،  این اساتید دانشگاهی و پژوهشگران هستند که در تلویزیون و رادیو اظهار نظر فنی می کنند، و میکروفون فورا به دست یک مدیر یا رییس سازمان برای ارایه راهکار و بررسی موضوع نمی افتد. شعاری که دانشگاه پورتلند در برنامه استراتژیک خود انتخاب کرده این است: Let Knowledge Serve the City و در عمل رشد علم و انجام تحقیق نه صرف شعار و مقایسه با کشورهای دیگر، بلکه از ملزومات مهم زندگی مدرن شناخته می شود.

در جامعه نسبتا مذهبی ایرانی چرایی کسب علم و انجام تحقیق هنوز شفاف و مشخص نیست. به طور سنتی علم به عنوان ارزشی معنوی قلمداد می شود و عالم همواره مورد احترام بوده و هست. اما غالبا عموم مردم بین علوم مذهبی و علوم طبیعی تمایز فاحشی قایل می گردند، و شاید علوم طبیعی در سطحی پایین و نازل و صرفا جهت شناخت دنیایی (پست)، در مقابل علوم الهی، در نظر گرفته می شوند. در واقع در حالیکه داشتن مدرک دکترا ارزش بالایی تلقی می شود و هر مدیر و رییسی سعی درکسب ان برای حفظ جایگاه اجتماعی خود دارد، اما در عمل دانشگاه نقشی به مراتب بسیار پایین تر از حوزه در سطح جامعه بازی می کند. دانشگاه در دید عموم شاید محلی است برای کسب مدرک، به هر شکل ممکن، و ورود به بازار کار و برای مسوولین ابزاری شعاری برای نشان دادن تعداد مقالات چاپ شده، تعداد دانشجویان، تعداد اختراعات و ...بدون توجه به تاثیر ان در جامعه. این در حالیست که ارتباط واقعی و نزدیک حوزه و دانشگاه می تواند تحول بزرگی در این نگاه و در  نظم و ترتیب جامعه ایجاد کند. حوزه می تواند به چرایی علم و تحقیق بپردازد و بر مبنای بنیادهای دینی و قرانی دلایل متقن بر لزوم کسب علم، بدون ایجاد دوگانگی بین علوم فقهی و دینی و علوم طبیعی ارایه دهد. دانشگاه نیز نقش محوری خود را در چرخاندن چرخه علم و اداره جامعه مدرن بازی کند و حاصل تحقیقات خود را با حوزه به اشتراک گذارد تا بتواند استدلال های قوی و بروزتری در مورد امور فقهی، اخلاقی، و در مجموع دینی، یک جامعه مدرن ارایه دهد. صحبت های آیت الله جوادی املی در این زمینه بسیار کلیدی است و واقعا نیاز به بسط و توسعه دارند، مبنی بر اینکه تمامی علوم چه احکام اسلامی و چه شناخت طبیعت و موجودات مانند گردش بادها و تاریخ ملل و ....  همگی در قران ذکر شده و جزوعلوم دینی و الهی به حساب می ایند. اهمیت این مبحث در این است که باید به این درک رسید که چرا در  کشوری مثل امریکا میلیاردها دلار صرف یافتن و ثبت موج گرانشی می شود، یا صرف پژوهشی چندین ساله برای ساخت ماهواره ثبت رطوبت خاک، در حالیکه در جامعه ما غالبا توجهی جدی به اهمیت داده (جمع اوری، پردازش و نگهداری ، و به اشتراک گذاری) در تولید علم و مدیریت جامعه نمی شود و تصمیمات عموما بر اساس پیش فرض ها و با سعی و خطا صورت می گیرد.

سیستم دانشگاهی مخصوصا در امریکا طوری شکل داده شده که استاد فعالانه مشغول تحقیق، در کنار تدریس، و هدایت دانشجویان فوق لیسانس، دکترا و پسا دکترای خود باشد. در امریکا، حقوق یک استاد تنها برای مدت نه ماه در سال پرداخت می شود، و وظیفه خود اوست که حقوق سه ماه تابستان را از محل پروپوزال های تحقیقاتی فراهم کند. همچنین بدون داشتن پروپوزال پذیرفته شده، استاد قادر به استخدام دانشجو و پرداخت کمک هزینه به او نیست. در همین مورد ذکر دو نکته لازم است:

  • سیستم دانشگاهی در امریکا و کانادا پولیست و دانشجو موظف به پرداخت شهریه برای هر واحد درسی، بیمه و ... است. معمولا دانشجوهای فوق لیسانس و اکثر دانشجوهای دکترا توسط استاد ساپورت مالی می شوند که شامل پرداخت هزینه تحصیلی و همچنین هزینه زندگی می باشد.
  • پروپوزال تحقیقاتی: مراکز متعددی هستند که فاند یا بودجه تحقیقاتی در زمینه های مختلفی در اختیار پژوهشگران قرار می دهند مانند National Science Foundation، NOAA، NSERC، ... تمامی اطلاعات مربوطه به شکل کاملا شفاف در وبسایت ان مراکز قرار داده می شود و تمامی پژوهشگران و استادان می توانند تا قبل از تاریخ مشخص برای ان فاند پروپوزال بفرستند. روند بررسی، که توسط پژوهشگران رشته مربوطه در دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی دیگر انجام می شود، و اعلام پروپوزال های برنده، به شکل شفاف توضیح داده شده و در نهایت پروپوزال های انتخاب شده اعلام و چکیده ان ها در وبسایت مربوطه قرار داده می شود. در این پروپوزال ها معمولا پژوهشگران سعی می کنند مسایل علمی و کاربردی مختلف را هدف قرار دهند و نشان دهند که کار انها به رشد علمی و بهتر کردن امور جامعه منجر می شود. همچنین گزینه هایی مانند میزان فاند مورد نیاز، تعداد دانشجویان فوق لیسانس، دکترا و همچنین محققین پسادکترا و ... ذکر می شوند. استادان دانشگاه ها هم جزوی از این ماراتون هستند و با نوشتن پروپوزال های مختلف سعی در ایجاد و رشد گروهی تحقیقاتی دارند.

نکته دوم اینکه استادان دانشگاه معمولا کسانی هستند که مسیر دکترا و پسا دکترا را طی کرده اند، و حتی چندین سال در دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی مختلف مشغول تحقیق، نوشتن مقاله و پروپوزال بوده تا توانسته اند از بین صد، دویست یا شاید تعداد بیشتری رقبای جدی استخدام شوند. این پروسه معمولا شامل موارد زیر است (که البته در ایران نیز روند تقریبا مشابهی طی می شود):

  • اگهی استخدامی توسط دانشگاه مربوطه در وبسایت های کاریابی مختلف پست می شود به شکلی که تمامی متقاضیان از سراسر دنیا می توانند ان را مشاهده کنند.
  • ارسال رزومه، سوابق تحقیقاتی و تدریس از طریق ایمیل یا وبسایت دانشگاه
  • تماس مستقیم دانشگاه با افراد متخصصی که با متقاضی اشنایی دارند و درخواست توصیه نامه
  • مصاحبه حضوری به مدت نصف روز تا دو روز

و نکته بعدی اینکه استاد تا مدت چندین سال (حدود هفت سال) استخدام دایم نیست. پس از این زمان باید سوابق تحقیقاتی و تدریسی خود را ارایه کند تا توسط استادان با تجربه در دانشگاه های دیگر مرور شود.  او باید نشان دهد که در این مدت کارهایی قوی در زمینه تحقیقات و تدریس انجام داده و تنها در این صورت است که اصطلاحا Tenure  می شود و به استخدام دایم درامده و از استادیاری به دانشیاری ارتقا می یابد. مجموعه این عوامل باعث می شوند که عموما اساتید در کار تحقیقات بسیار جدی بوده و این جدیت در انتخاب دانشجوی قوی و هدایت او بسیار موثر است.

(این سیستم را با سیستم دانشگاه خودمان مقایسه کنید. در این سیستم استاد حقوق ماهیانه اش را مانند کارمندی دولتی دریافت می کند جدای از اینکه چه تحقیقاتی و با چه کیفیتی انجام داده است، دانشجو هم یا رایگان مشغول به تحصیل است یا پول تحصیل خود را از جیب می دهد. تعداد دانشجویی که استاد باید هدایت کند از طرف دانشگاه تعیین می شود و استاد هیچ وظیفه ای در قبال فراهم کردن هزینه زندگی و تحصیلی دانشجو ندارد و بنابراین انگیزه اش برای نوشتن پروپوزال های تحقیقاتی کم است. فاندهای تحقیقاتی غیر شفاف بوده و در صورت پذیرش هم معمولا با تاخیر پرداخت می شوند. در نتیجه اساتید معمولا در شرکت های مختلف خصوصی مشغول بکار شده یا خارج از دانشگاه مشاوره می دهند. موارد بسیار متعددی مشاهده می شود که استاد تنها موضوع تز را مشخص کرده (موضوعی که عموما صرف تولید مقاله و نه حل مشکلات کشور و پیشرفت صنعت مطرح شده) و پس از یکسال یا بیشتر دانشجو تز نوشته شده را تحویل استاد می دهد و دفاع می کند. بنابراین  در بهترین حالت دانشجو روی موضوعی تحقیق کرده و زحمت کشیده که کسی متقاضی ان نیست و صرفا تمرینی علمی انجام شده بدون داشتن تاثیری در جامعه. و متاسفانه این بازار خوبی است برای دلالان و کلاه برداران علمی، و حجم عظیم اگهی های تولید مقاله و پایانامه در خیابان انقلاب و کنار دانشگاه تهران شاهدی بر این مدعاست.)

موضوع بسیار مهم بعدی توجه به داده است که شامل جمع اوری، پردازش و راستی ازمایی، ذخیره سازی و ازهمه مهمتر در اختیار عموم قرار دادن ان می باشد. یکی از بهترین قوانین امریکا و کانادا این است که اصولا هر داده ای که توسط سازمانی دولتی جمع اوری شده متعلق به عموم می باشد و باید رایگان در اختیار همگان قرار گیرد. بنابراین در این جوامع از یک طرف توجه بسیار بسیار زیادی به جمع اوری داده می شود، (یکی از دوستان دانشجوی رشته حمل و نقل می گفت اینها حتی هنگام هر تصادف رانندگی داده های بسیار متنوعی ثبت می کنند و لذا پایگاه داده کاملی برای تحقیقات در این زمینه دارند)، و این را می توان از صرف میلیارها دلار بودجه برای ساخت ماهواره و دستگاه های سنجش، در کنار اندازه گیری های معمول و کم هزینه تر زمینی، ‌پی برد. از طرف دیگر افراد متخصص و مراکز تحقیقاتی مختلفی وظیفه بررسی این داده ها و در اختیار گذاردن انها را بر عهده دارند. به همین دلیل دانشجو یا محقق به سهولت با مراجعه به وبسایت های ان مراکز به انواع داده های اماری مرتب شده دسترسی داشته و انالیزهایش را انجام می دهد. برایم بسیار جالب بود وقتی دیدم یکی از معتبر ترین مراکز امریکایی به اسم Natural Resources Conservation Service (NRCS) مدل های پیش بینی جریان فصلی خود را در نرم افزار Excel درست کرده و هنوز هم از ان استفاده می کند. در حالیکه در ایران عموما تمایل به استفاده از مدل های پیچیده علی رغم داده های کم و بی کیفیت می باشد. منظور اینکه با داده های قوی و فراگیر می توان توسط مدلی نسبتا ساده به یافته های فراوانی رسید. متاسفانه در دوران کارشناسی ارشد در ایران به یاد دارم که گفته می شد دانشجو باید بیشتر دوران تحقیق خود را به دنبال داده (عمدتا ناقص و نامطمین) بگردد و در پایان یک مدل تجاری را اجرا کرده و تز خود را بدین شکل به پایان رساند. مثال دیگر اینکه اخیرا انگلستان دچار سیلاب شدیدی شده بود، و من به فاصله نسبتا کوتاهی، حدودا تنها چند هفته بعد، مقاله ای پذیرفته شده راجع به علل اقلیمی ان سیل را در ژورنال معتبری دیدم. اما در همین زمان من، به عنوان محقق هیدرولوژیست، به وبسایت سازمان هواشناسی رفته و به دو ایمیلی که برای تماس با سازمان قرار داده شده بود پیغام زده و درخواست داده نمودم. یکی از ایمیل ها که ظاهرا اشتباه بود و برگشت خورد! و از دیگری نیز پاسخی دریافت نکردم. با جستجو در اینترنت به مشخصات یکی از کارکنان سازمان دسترسی پیدا کردم و طی مکاتباتی که با ایشان داشتم، فرمودند که تنها امکان دسترسی به داده های تا دو سال قبل وجود دارد، انهم با اما و اگر و هنوز پس از چندین ماه خبری از داده نیست. اخیرا سفری نیز به ایران داشتم و با مراجعه به سازمان هواشناسی خواهان ملاقات با رییس سازمان بودم که منشی ایشان گفتند ایشان اصلا فرصت ندارند و باید در زمان ملاقات های عمومی با ایشان صحبت کنید! و با مراجعه به بخش های مختلف سازمان از دفتری به دفتر دیگر ارجاع داده شدم و در پایان تنها نامه ای جهت درخواست داده نوشتم که چندین هفته گذشته و هیچ خبری از نتیجه ان درخواست نیست... در این جوامع در کنار توجه ویژه به داده های بسیار کامل و متنوع، تقریبا تمامی مسایل و فاکتورهای موثر در زندگی مدرن مدلسازی می شوند، اما نه با تکیه بر مدل های تجاری. با سرمایه گذاری های عظیم، محققان بسیار فعال و کاربلد و همچنین مدیریت های قوی، پژوهش های گسترده ای روی تمامی زمینه ها صورت می گیرد تا برای انچه مبهم است پاسخ های شفاف و متقن یافت شود.

در امریکا و کانادا رابطه استاد با دانشجو عموما بسیار نزدیک می باشد هم در بعد حرفه ای و کاری و هم در بعد شخصی. دانشجویان و استادان معمولا همدیگر را به نام کوچک صدا می کنند و کمتر خبری از القابی مانند اقا یا خانم دکتر، استاد و ....هست. به عنوان مثال من استادی را که الان شاگردانش در بسیاری از دانشگاه های معتبر امریکا تدریس می کنند با اسم کوچک خطاب می کنم و به او هم بر نمی خورد. البته در ایمیل های رسمی تر معمولا از القاب همراه با فامیلی استفاده می شود. در زمینه کاری از انجایی که استاد خود موضوع را تا حدی پرورانده که توانسته در یک رقابت فشرده برای ان فاند (بودجه) دریافت کند، خود او معمولا تسلط بالایی بر موضوع دارد و راهنمای بسیار خوبی برای دانشجو است. به عنوان مثال هنگام شروع پروژه هایم چه در پورتلند، چه در اوهایو و چه در ویکتوریا اساتید راهنمایم مقالات و کتاب های مربوط بسیار و حتی برخی کدها را که محققان قبلی گروه تهیه کرده بودند، در اختیارم گذاشتند و در جلسات متعددی به بحث و تبادل نظر در مورد ان پرداختند. در کنار ان استاد معمولا در اتاق خود مشغول به کار است، از تحقیق و نوشتن پروپوزال و مقاله تا تدریس و جلسات رفع اشکال،  و گهگاه به اتاق یا سالنی که دانشجویانش مشغول کار هستند رفته و تک به تک و یا گروهی با ان ها صحبت می کند. دانشجو هم در صورت نیاز با یک ایمیل ساده وقت ملاقات می گیرد و یا به دفتر او سر می زند و در مورد تحقیقش مشورت می گیرد. در کل دسترسی به استاد راحت است، چرا که دانشجو مشغول انجام کاری است که استاد بابت انجام ان بودجه گرفته و در واقع هر دو طرف به هم نیاز دارند. علاوه بر ارتباط نزدیکتر در محیط کاری معمولا اساتید دانشجوهای خود را به مناسبت های مختلف مانند کریسمس به منزل خود دعوت می کنند، و جالب اینکه این ارتباط شخصی باعث سهل انگاری در انجام کار نمی شود.

ریاست و مدیریت مهمترین و تاثیرگذارترین بخش هر سازمانی می باشد و دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی به طریق اولی نیازمند مدیران بسیار کارامد هستند. از نکات جالبی که توجه من را بسیار به خود جلب کرد عدم انتصاب مدیران از طریق روسای بالادستی بود. هم در امریکا و هم در کانادا اگر سازمانی نیاز به تعیین مدیر جدید داشته باشد این پست همانند سایر مشاغل ابتدا در وبسایت سازمان و سایر وبسایت های کاریابی اگهی می شود. شرایط مدیر ایده ال کاملا ذکر شده و مدارک لازم همانند سوابق کاری و رزومه و غیره درخواست می گردد. لذا برای هر شغل مدیریتی افراد با تجربیات و سوابق بسیار قوی با یکدیگر رقابت می کنند تا بتوانند ان را کسب کنند. در مدت فعالیتم در دانشگاه ایالتی اوهایو ریاست دانشگاه در حال تغییر بود و ایمیل های مختلفی را در این زمینه دریافت می کردم که در بعضی از انها از دانشجویان و سایر اساتید دعوت شده بود تا در سمینارها و جلساتی که کاندیداهای ریاست اجرا می کردند شرکت کنند و نظر بدهند. با نگاه کردن به سوابق کاری کاندیداها متوجه شدم که انها افرادی با سوابق بسیار درخشان علمی و مدیریتی هستند که در دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی مطرح دنیا فعالیتهای کلیدی داشته اند. در طرف مقابل، به عنوان یک نمونه، تمامی اساتید دانشگاه های دولتی در ایران توسط شخص وزیر علوم منصوب می شوند و لذا با روی کار امدن یک گروه سیاسی انتصابهای قبلی منحل شده و روسایی جدید با گرایشهای حزبی و سیاسی نزدیک تر به دولت منصوب می گردند. مثال بعدی انتخاب رییس دپارتمان عمران دانشگاه ویکتوریا بود، و شخصا در سمیناری که توسط یکی از کاندیداها اجرا می شد شرکت کردم. ایشان استاد دانشگاه مکمستر، رییس دپارتمان انجا و دارای سوابق بسیار طولانی و ارزشمندی بودند. ایشان مانند هر متقاضی کار دیگری، مدارک خود را جهت بررسی به کمیته استخدامی دانشگاه فرستاده، مصاحبه شفاهی شده و در حال ارایه قابلیت ها و دیدگاه های خود به اساتید و دانشجویان دانشکده بود. جالب اینکه در نهایت او برای ریاست دپارتمان انتخاب نشد و استاد دیگری از دانشگاه تورنتو با سوابق مدیریتی عالی انتخاب گردید. مثال بعدی هم رییس مرکز تحقیقاتی است که من در ان کار می کنم، با بیش از ۳۰ سال سابقه پژوهش، صدها مقاله معتبر در ژورنال هایی مانند Nature و Science و ریاست مراکز تحقیقاتی مختلف. جهت تمدید قرارداد ایشان ایمیلی به تمام کارکنان مجموعه فرستاده شده بود تا نظرات خود را، با اطمینان کامل از عدم افشای ان، به کمیته استخدامی ارسال نمایند. در ذیل ان، تمامی مشخصات و ملزومات استخدامی که برای این پست اگهی شده بود نیز ارسال گردید. این دقت در انتخاب مدیران ثمره اش سازمان هایی بسیار پویا و قوی، و جذب نیروهایی متخصص از سراسر دنیا شده است. ذکر این نکته مهم است که عموما هیچ استخدامی توسط فرد خاصی صورت نمی گیرد بلکه از مجاری بخش Human Resources سازمان و توسط گروهی به اسم کمیته استخدامی. این سیستم را مقایسه کنید با سیستمی که در ان مدیر و رییس سازمان حق هرگونه استخدام و عزلی داشته و براحتی پستهای کلیدی و مدیریتی بخش های مختلف را به افراد ناشایست، بی تجربه و اقوام و اشنایان می دهد. نتیجه ان هم علاقه مفرط تمامی افراد برای مدیر و رییس شدن، و ریزش افراد شایسته یا بی انگیزگی و سهل انگاری ان ها در محیط کار است و سایر مسایلی که شاهد ان هستیم.

یک محقق برای انجام کار خود به یکسری عوامل پایه نیاز دارد که شامل دستگاه کامپیوتر مناسب، میز و صندلی مناسب، مکان ارام و بدون صحبت و سروصدا، دسترسی به مقالات و کتاب های مورد نیاز و ...و از همه مهمترعدم نیاز به انجام کار ثانویه جهت تحصیل درامد است. قبل از شروع کار در هر مقطع چه دکترا و چه پسا دکترا اتاق کار، میز و صندلی و کامپیوتر بسیار مناسب برایم فراهم شده بود. البته معمولا اساتید ویژگی های کامپیوتری که دانشجو لازم دارد را از او می پرسند. مثلا در اوهایو لپ تاپی به قیمت بیش از ۳۰۰۰ دلار در کنار دو مانیتور و موس و کیبورد بیسیم در اختیار داشتم که می توانستم ان را با خود به منزل ببرم و از انجا کار کنم. همچنین عموما دانشگاه ها دارای سیستم های ابر کامپیوتری یکپارچه هستند و امکان استفاده از ان ها براحتی از طریق کامپیوتر شخصی با داشتن یک رمز ورودی فراهم است. شخصا مدل های کامپیوتریی را در ابعاد بسیار حجیم و زمان بر با استفاده از این سییستم های یکپارچه اجرا کرده ام که در صورت عدم وجود انها انجام چنان پژوهش هایی اصولا امکان پذیر نبود. مثال دیگر اینکه در محل کار فعلی حدود چهار نفر متخصص بسیار خبره در زمینه های مختلف برنامه نویسی، شبکه لینوکس، داده های حجیم، وبسایت و ...فعالیت می کنند، و روزانه به مسایل بسیار متعدد کامپیوتری پاسخ می دهند، شبکه ها را بهینه سازی می کنند، و حافطه های لازم را فراهم می نمایند و این در کنار بخش خدمات کامپیتری دانشگاه است. عموما در هر مرکز تحقیقاتی پیشرفته دارا بودن بخش کامپیوتری بسیار قوی از ملزومات ان است. در زمینه مقاله و کتاب، عموما دانشگاه ها دارای کتابخانه ای بزرگ و چند طبقه (در اوهایو چندین کتابخانه واقعا بزرگ وجود دارد) همراه با وبسایت بسیار جامع می باشند. اگر موردی در کتابخانه یافت نشود می توان انلاین ان را از Interlibrary Loan  تقاضا داد که از کتابخانه های دیگر پست شدن و یا اسکن و ارسال شود.شو، به شکل رایگان. طرز نشستن پشت میز هم معمولا با روش ما در ایران متفاوت است. طبق تجربه شخصی من، در ایران معمولا کارکنان طوری پشت میز و کامپیوتر می نشینند که روبروی هم باشند و شخص دیگر نتواند به راحتی محتوای صفحه مانیتور افراد را ببیند. شرایطی مناسب برای گشتن بی هدف در اینترنت و انجام کارهای شخصی و گپ زدن با همکاران. اما تجربه در اینطرف نشان می دهد که معمولا افراد یا پشت سر هم پشت به در ورودی سالن می نشینند و یا اگر در اتاقی هستند رو به دیوار و پشت بهم در حالیکه صفحه مانیتور در معرض دید همگان هست کار می کنند. علاوه بر این قهوه ساز وکتری برقی، یخچال و ... معمولا در اتاق کار یا نزدیک به ان فراهم است. و همچنین سالن های ورزشی متعدد دانشگاه (برای انجام ورزش های توپی، تنیس، شنا، دستگاه های دو و بدنسازی و غیره)  از محل کار خیلی دور نیستند و شرایط طوری مهیاست که دانشجو بیشتر وقت خود را در دانشگاه به تحقیق و انجام پروژه بپردازد (به عنوان مثال شخصا برخی مواقع تا ۹-۱۰ شب کار می کردم و شنبه ها و یکشنبه ها هم در اتاق کار مشغول بودم، و بودند دانشجویانی که مداوم تر و بیش از این مشغول به کار بودند).

سیستم دانشگاهی در امریکا، و کانادا، از جمله در تحصیلات تکمیلی بر گذراندن واحدهای درسی تاکید دارد و در این دوران حل تمرین های کلاسی زمان بسیار زیادی به خود اختصاص می دهد. غالبا در کنار کمک هزینه در ازای انجام پروژه های تحقیقی، دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا به عنوان Teaching Assistant هم فعالیت کرده و بخشی از درامد انها از این طریق حاصل می شود. لذا در طی گذران واحد درسی تمرینات نسبتا سنگینی از طرف استاد ارایه شده و به طور مرتب توسط این دانشجویان نمره دهی می شود. به جرات مدت زمانی که شخصا برای حل تمرینات دروس مختلف در زمان دکترا در امریکا صرف کردم بیشتر از زمانی بود که برای کل دروس پیش از ان صرف کرده بودم، و دلیل ان ارایه کامل سیلابس درسی توسط استاد، تمرینات جدی از هر بخش و نمره دهی کامل به ان تمرینات بود. به نظر می رسد که سیستم دانشگاهی در ایران بیشتر برگرفته از امریکا باشد از انجایی که بر طی واحدهای درسی تاکید می شود اما بسیاری از اساتید ما فارغ التحصیلان دانشگاه های اروپایی هستند و در عمل ممکن است اختلالاتی در پیاده سازی این سیستم ایجاد شود. نکته بعدی که توجه من را به خود جلب کرد عدم تمایل دانشجویان، در سطح تحصیلات تکمیلی که خود مشغول ان بودم، به تقلب در امتحانات و حتی انجام تمرین ها بود. در یکی از کلاس ها به نام فیزیک اتمسفر، هنگام امتحان پایان ترم استاد سوالات را به شکل تستی و کتاب باز ارایه داد و سه روز برای تحویل ان فرصت تعیین کرد. جالب اینکه در این مدت حداقل کسانیکه با انها در ارتباط بودم کوچک ترین مشورتی برای حل مسایل نکردند. یا مواردی پیش می امد که یکی از دانشجویان گروه، کمک استاد در زمینه درس خاصی بوده و دانشجویی دیگر از همان گروه ان درس را می گذرانید بدون انکه تقلبی صورت دهند. البته تمامی این موارد نسبی است. ذکر این نکته مهم است که در اینجا تاکید بیشتری بر کتب مرجع می شود و غالبا استاد از جدیدترین ورژن هر منبع استفاده می کند، و حل تمرین ها و سوالات امتحانی بدون مطالعه این کتب و تنها با اتکا بر جزوه بسیار مشکل است. همچنین در نمره دهی نیز سخت گیری های بی مورد غالبا کمتر بوده و با انجام درست تکالیف و موفقیت در امتحان می توان بالاترین نمره درسی را کسب نمود.

بر خلاف تصور رایج که کار بیشتر در خارج را با میزان زمان می سنجند، در امریکا و کانادا، بخصوص در مورد کارهای تحقیقی، حضور و غیاب ساعتی ارزش کمی دارد. یکی از شعب اصلی شرکت اینتل در شهر هیلزبوروو بسیار نزدیک به پورتلند است. دوستان بسیاری که انجا کار می کردند می گفتند برای انها انجام پروژه مهم است نه اینکه چند ساعت انجا بودی، کی امدی کی رفتی. از زمان شروع دکترا شخصا شروع و پایان کار روزانه ام دست خودم بوده، برخی مواقع از ۶ صبح کار کردم تا ۲-۳ ظهر و برخی مواقع از ۱۰ تا ۸-۹ شب اما عموما شروع کار از حدود ۹ است تا ۵ و حضور و غیابی در کار نیست. دور کاری نیز رایج است و به عنوان مثال یکی از دوستان ایرانی در منزلش در کانادا  برای یک شرکت امریکایی کار میکند. همکار ما نیز دو سالی است که بخاطر خانمش به شهر دیگری رفته و از انجا برای موسسه کار می کند. لذا عموما انجام کار با کیفیت مهم است و کسی که مثلا شب تا صبح کار کرده، یا از تفریحاتش زده تشویق نمی شود، و در مقابل اگر ان شخص از ساعت ۱۰ صبح تازه مشغول بکار شود اما بازدهی خوبی داشته باشد حتما به خوبی دیده می شد.

یکی از کارهای بسیار رایج بین اساتید و دانشجویان خواندن مقالات جدید و گاهی به اشتراک گذاشتن انها و در واقع به روز بودن در زمینه موضوع تحقیقی می باشد. در حالیکه این موضوع ظاهرا امری واضح است اما طبق تجربه ای که در ایران داشتم و از مقالات ایرانی که گهگاه برای داوری به من ارسال می شود، به نظر می رسد که کمتر به اشنایی با جدیدترین یافته های تحقیقی در زمینه مربوط به خود توجه داریم. این را می توان از تکراری بودن مقالات و صحبت با برخی اساتید و دانشجویان پی برد. عدم مطالعه روزانه و اگاهی از یافته های جدید باعث ایجاد غرور کاذبی نیز می شود که نتیجه ان سخنوری زیاد اما کم مایه است. عدم اشنایی کافی به زبان انگلیسی به عنوان زبان مادری نیاز به خواندن این مقالات را دو چندان می کند. ما ایرانی ها به هر دلیلی، چه فرهنگی چه اجتماعی، تمایل بیشتری به نوشتن به سبک استعاری، و تا حدی مبهم و پوشیده داریم و غالبا پیغام های متعددی را در یک جمله یا پاراگراف خلاصه می کنیم. عدم اموزش مناسب در دوران تحصیل هم مزید بر علت است. اما سبک نوشتار و حتی صحبت انگلیسی معمولا بسیار شفاف بوده و همراه با جملاتی غیر طولانی و پاراگراف هایی که هر کدام پیغام واحدی را به خواننده منتقل می کنند، می باشند. در کنار ان اساتید دانشگاه های امریکا و کانادا عموما از جدیدترین ویرایش های کتاب های مرجع برای تدریس استفاده می کنند (و برخی ناشران کتاب ها را به رایگان در اختیار اساتید قرار می دهند تا احتمالا انها نیزاز این کتاب ها برای تدریس استفاده کنند و به دانشجویان خود توصیه نمایند‌).

از انجایی که محل کار دانشجو و تمام هزینه های پژوهشی و عموما معیشتی او از محل پروژه تحقیقاتی استاد پرداخت می شود، تمام تحقیقات دانشجو و محقق شامل کدهای کامپیوتری، داده ها، نوشته ها و ... متعلق به ان گروه تحقیقاتیست. لذا زمانی که دانشجو پس از اتمام تز و یا دوره کاری خود گروه را ترک می نماید، کارهایی که طی ان مدت به انجام رسانده است را مرتب نموده و فایل انها را همراه با توضیحات کامل در اختیار استاد قرار می دهد. لذا عموما تحقیقات ادامه دار بوده و دانشجوی بعدی لازم نیست راه را از ابتدا شروع کند. بسیاری از مدل های کامل و مشهور کامپیوتری از تز دکترای یک دانشجو شروع شده و طی چندین سال دانشجوهای بعدی ماژول های  مختلف را به ان اضافه نموده اند، و پس از مدتی ان گروه، به عنوان یک مرکز علمی معتبر، به استفاده کنندگان ان برنامه خدمات می دهد. در کنار ان عموما یکی از ملزومات پروژه Documentation یا مکتوب کردن مراحل کار  است. به عنوان مثال در مرکز تحقیقاتی که همینک کار میکنم، برای راه اندازی مدل هیدرولوژیک برای یک منطقه خاص نیاز به انجام یکسری مراحل است که چندین سال پیش در همین مرکز انجام شده است. با مراجعه به فایلهای قبلی ملاحظه کردم که کوچکترین جزییات هر مرحله با حوصله ذکر شده است و لذا توانستم با سرعت بیشتری پروژه را به جلو برده و نیازی به صرف وقت برای حل مسایل ریز و درشت تکراری نداشته باشم. یا هنگامی که قصد خروج از دانشگاه ایالتی اوهایو را داشتم تمام مراحل طی شده را همراه با کدها و توضیحات در کامپیوتر محل کار نگه داشته و در اختیار استاد راهنما قرار دادم، و در نتیجه محقق بعدی با تکیه بر انها پروژه را از نیمه راه به جلو برد. اما متاسفانه ما به مکتوب کردن کارها بهای بسیار کمی می دهیم و بسیاری از یافته ها در طول زمان از میان می روند. دانشجو هم پس از تکمیل کار خود معمولا هر انچه انجام داده را با خود برده و نفر بعدی کار جدیدی را از صفر شروع می کند. به همین دلیل در دانشگاه های ما اساتید بسیاری هستند که دارای مقالات زیاد و حتی معتبری می باشند، اما از گروه های تحقیقاتی قوی که در زمینه خاصی در سطح جهانی حرفی برای گفتن داشته باشند کمتر خبری هست.

یکی از کلیدی ترین دلایل پیشرفت علمی در جوامعی مثل امریکا تمایل بسیار بالا برای به اشتراک گذاری علم است. بجز مراکز تحقیقاتی حساس، عموما می توان به داده ها، کدها و سایر موارد مورد نیاز علمی دسترسی داشت. نرم افزارها و زبان های برنامه نویسی بسیار زیادی به رایگان موجود می باشند و در سایت های مختلف می توان پرسش های مختلف علمی مطرح کرد و از سایر متخصصین پاسخ گرفت. همچنین سایت های متنوعی وجود دارند که در ان ها، محققان، کدها و برنامه های خود را به اشتراک می گذارند. این حس به اشتراک گذاری از کودکی اموزش داده می شود و این جمله Sharing is Caring را تقریبا از دهان اکثر والدین خطاب به فرزندانشان می شنوید. این فرهنگ عدم خساست در کار علمی در واقع محرکه بسیار قدرتمندی هست هم برای دانشجویان جوان و هم برای محققین با تجربه. به شخصه اگر در شروع کارم، در مقاطع مختلف دکترا و پس از ان، مطالب مورد نیاز مختلف در اختیارم قرار داده نشده بود و راهنمایی های بسیار مفید از طرف محققان مختلف  ارایه نشده بود، نیازمند چندین ماه زمان بیشتر برای رسیدن به نقطه ای بودم که بتوانم از تحقیقاتم نتیجه بگیرم. در مقابل به یاد دارم که هنگام شروع اولین کارم در یک مرکز تحقیقاتی در ایران در پاسخ سوالاتم از مهندس همکارم همواره با جوابهایی مبهم، گیج و منحرف کننده مواجه می شدم و این حس خودخواهی و منفعت طلبی تا حدی به من هم در ان زمان منتقل شد. طی این چند سال اما اموخته ام که با رغبت انچه می دانم را در اختیار محققان دیگر مخصوصا انهایی که تجربه کمتری دارند منتقل کنم. البته این حس همکاری خوب در سازمان نیازمند مدیریت حرفه ای و قوانین درست  می باشد تا کارکنان را از حالت رخوت و منفعت طلبی به سمت تولید و به اشتراک گذاری سوق دهد.

در امریکا و کانادا پس از طی دوران دکترا غالبا دانشجویان یا وارد بازار کار صنعتی و فعالیت در شرکت ها می شوند و یا دوران پسادکترا را می گذرانند. معمولا در شرکت های بزرگ بخشی نیز برای تحقیقات وجود دارد که فارق التحصیلان دکترا برای این موقعیت ها تقاضای کار می کنند. استادی دانشگاه، همانند ایران، نیز یک کار ایده ال برای فارغ التحصیلان است، اما بدلیل موقعیت های نسبتا کم رقابت شدیدی برای کسب ان وجود دارد. بجز این راه ها می توان پس از دوران پسادکترا به شکل محقق در دانشگاه فعالیت کرد که بخش مهمی از ان نوشتن پروپوزال های تحقیقاتی و گرفتن بودجه برای انجام ان است. مراکز تحقیقاتی مختلفی نیز وجود دارند مانند NOAA و NASA در امریکا، Environment Canada در کانادا و یا CSIRO در استرالیا که عمدتا افراد محقق را استخدام می کنند. در برخی از این مراکز حقوق محقق از طریق نوشتن پروپوزال های تحقیقاتی حاصل می شود و در بعضی از طرف سازمان حقوق پرداخت می شود. هر محقق با ارایه دستاوردهایش و بررسی انها توسط کمیته ارزیابی می تواند به رتبه بالاتر تحقیقی رسیده و درصدی افزایش در حقوق داشته باشد. با برخوردی که با بسیاری از محققان این سازمان ها داشته ام، مثلا در CCCma در Environment Canada، انها را بسیار جدی و قوی در انجام تحقیقات دیدم و اکثرا مقالات مهمی در مجلات معتبری مانند Nature به چاپ رسانده اند. معمولا نیز به صورت دوره ای، مثلا هر ۵ سال، یکی از محققان ان مجموعه به عنوان مدیر انتخاب می شود و رشد مجموعه به خوبی حفظ می شود (بر خلال ایران که وزیر یا رییسی از بالادست مدیری منصوب می کند که گاها خوب و گاها منفعت طلب است و سازمان گاهی در حال رشد و گاهی در رخوت و عقب گرد است). در کانادا نسبت به امریکا مراکز تحقیقاتی کمتری وجود دارد و از طرفی به دلیل تعداد بیشتر فارغ التحصیلان دکترا در امریکا رقابت  برای ورود به این مراکز در هر دو کشور تا حدی برابری می کند. در مجموع شرایط برای داشتن کار ثابت ساده نیست و تعداد قابل توجهی از محققان هستند که علیرغم گذراندن دوره های مختلف مانند پسادکترا به شکل موقت و با اتکا بر پروپوزال های تحقیفاتی فعالیت می کنند. به عنوان مثال  یکی از دوستان کانادایی مدت دو سال در فیلادلفیای امریکا، شش سال در دانشگاه بریتیش کلمبیا در کانادا و یک سال در اسپانیا به عنوان پسا دکترا مشغول به کار بود تا اینکه توانست قراردادی نسبتا دایم با رصدخانه ویکتوریا داشته باشد. البته افراد دیگری هم با گذراندن یک یا دو سال دوره پسادکترا به عنوان استاد دانشگاه پذیرفته شده اند.

مطلب جالب بعدی برای من این بود که علیرغم هزینه نسبتا بالای ثبت نام و ارایه مقاله در کنفرانس ها، نه از ارایه کیف و کلاسور و فلش خبری است و نه از نهار و پذیرایی مفصل. عموما در کنفرانس ها و سمینارها پذیرایی در حد قهوه و چای بوده و شرکت کنندگان برای صرف نهار، خود، به غذاخوریها و رستوران های اطراف محل کنفرانس می روند. حتی نهاری که در بعضی روزهای خاص توسط برگزار کنندگان کنفرانس ارایه می شود رایگان نمی باشد. در نتیجه تمامی درامدها صرف برگزاری پربارتر و علمی تر کنفرانس و یا فراهم کردن کمک هزینه شرکت در کنفرانس برای تعدادی دانشجویان می گردد. به عنوان نمونه کنفرانس American Geophysical Union (AGU)  هر سال در سانفرانسیسکو و با شرکت بیش از ۲۵،۰۰۰  نفر با نظم بسیار بالایی برگزار می شود و سال به سال بر این تعداد افزوده می شود. واقعا هم برگزاری کنفرانس و صرف هزینه های هنگفت برای اهدای کیف و فلش و ... و پذیرایی های مفصل جز اتلاف سرمایه و هدر دادن بودجه نتیجه ای ندارد. به شخصه افراد مختلفی را دیده ام که کلکسیونی از کیف ها و سایر وسایل که از کنفرانس های مختلف جمع اوری کرده اند دارند. ذکر این نکته هم لازم است که معمولا در پروپوزال تحقیقاتی بودجه ای برای شرکت در کنفرانس ها و سمینارها، هم برای اساتید و هم دانشجویان، در نظر گرفته می شود، و تمام هزینه ها از محل ان پرداخت می گردد. در همین راستا، هر چند استاد می تواند بودجه پروژه را مدیریت کند اما در دخل و خرج ان کاملا ازاد نیست. تمامی هزینه ها توسط بخش مربوطه در دانشگاه کنترل می شود و جزییات هزینه ها شفاف می باشد. مثلا استاد ممکن است برای استخدام دانشجوی دکترا تا زمان خاصی فرصت داشته باشد و نمی تواند ان بخش از بودجه را صرف هزینه های دیگر (مثلا شرکت در کنفرانس) کند. ذکر این نکته هم خارج از لطف نیست که عموما قانون آزادی اطلاعات در مورد سازمان های عمومی و دولتی وجود دارد بدین معنی که مثلا دانشگاه موظف است تمامی جزییات پرداخت های کارکنان و کمک هزینه سفرهای انان را لیست کرده و ان را در اختیار مرکز مربوطه قرار دهد که به اطلاع عموم مردم قرار داده شود. به عنوان مثال  براحتی می توان درامد کارکنان سازمان را از اینترنت چک کرد.

نکته مهم دیگر اینست که اصولا دانشگاه محیطی ایزوله شده و جدای از جامعه نیست. نه حصاری دور ان کشیده شده و نه نگهبانی رفت و امد افراد را کنترل می کند و از انها سوال و جواب می پرسد. هر کس می تواند وارد کتابخانه دانشگاه شود و در ان مطالعه کند وتنها هنگام امانت گرفتن کتاب است که باید کارت کتابخانه را اسکن کند. البته درهای ورودی ساختمان دپارتمان ها و اتاق ها، برای حفاظت از وسایل شخصی و ابزار تحقیقاتی، دارای قفل رمزی هستند و پس از ساعات کاری برای ورود و خروج نیاز به اسکن کارت یا وارد کردن رمز و یا کلید می باشد. عموما دانشگاه انچنان با جامعه مخلوط شده که حد و مرز ان مشخص نیست و با قدم زدن در سطح شهر معمولا از کنار دانشکده های مختلف نیز عبور می کنید‌. بسیاری شهرها مخصوصا در امریکا شهرهای دانشجویی محسوب می شوند بدین معنی که جمعیت عمده شهر را دانشجویان، محققان و کارکنان دانشگاه تشکیل می دهند. لذا در تعطیلات بین ترم که بسیاری از دانشجویان به شهرها و کشورهای خود سفر می کنند، محیط شهر بسیار ارام و خلوت می شود. در کنار آن مدیریتنیز  بسیار نزدیک و همراه سازمان است بدین معنی که عموما رییس سازمان در اتاقی کنار اتاق سایرین مشغول بکار بوده و در اتاقش هم باز است و ریاست هیچ برتری خاصی برایش ایجاد نمی کند جز اینکه کارش مدیریت صحیح است و در قبال انجام درست ان مسوول است. شخصا سیستمی که مدیران در ایران براه انداخته اند را اینجا به هیچ وجه ندیدم که مثلا در فلان سازمان بخشی خاصی به نام بخش ریاست سازمان شکل گرفته باشد با در اصلی شیشه ای و منشی ای که اتاقش از اتاق کارکنان عادی بزرگتر است، چه رسد به اتاق مدیر، و مدبر یا رییسی که عموما دیده نمی شود و دایما مشغول جلسه است و برای خود امتیازات و احترامات خاص قایل شده و ..‌.! به جرات می توان گفت عمده مشکلات مملکت ما با درست کردن این روال مدیریتی اصلاح می شود. روشی که شاید کپی کردنش از غرب، بر خلاف بسیاری غرب گرایی ها، بسیار مفید باشد.

اخلاق مهندسی

یکی از مسابل بسیار مثبت نظام مهندسی در کانادا، علیرغم بوروکراسی حاکم بر ان، لزوم مطالعه قوانین و اصول اخلاق مهندسی انجاست برای قبولی در امتحان نظام مهندسی و گرفتن اجازه برای استفاده از عنوان مهندسی در کار. ترجمه دقیق و اموزش کامل کتابPractice and Ethics Canadian Professional Engineering and Geoscience: نوشته Gordon Andrews می تواند کمک فراوانی به بالا بردن درک مسایل اخلاقی در امور مهندسی و در زندگی مدرن فراهم می کند. لازم بذکر است که رعایت این اصول برای مهندسان در کانادا اجباری بوده و در صورت تخطی ممکن است اجازه کارشان از طرف سازمان نظام مهندسی باطل گردد. از ویژگی های مهم این اصول اخلاقی تناسب ان با شرایط زمانی  و مکانی، دستوراتی شفاف بدون نیاز به تقسیم بندی شرایط بر اساس نیات افراد، و ارایه راهکارها در قالب مثال های کاربردی می باشد. 

دیدگاه‌ها   

0 #1053 CharlesflalL 1397-03-28 21:59
wh0cd111874 cheap baclofen orlistat over the counter vardenafil price vibramycin 100 mg prednisolone 5 mg lasix here i found it buspar allopurinol 100mg generic effexor cost here i found it motilium zestoretic synthroid prednisone prednisolone
نقل قول کردن
0 #1052 CharlesflalL 1397-03-28 20:30
wh0cd44316 order zithromax online i found it zestril lisinopril lasix indocin 50 mg tablets synthroid tadalafil cipla
نقل قول کردن
0 #1051 CharlesflalL 1397-03-28 20:07
wh0cd44316 wellbutrin xl synthroid sildenafil 100 mg trazodone viagra
نقل قول کردن
0 #1050 CharlesflalL 1397-03-28 18:56
wh0cd246990 bupropion hcl xl buy revia online retin-a prozac valtrex sildenafil allopurinol 300mg retin-a buy cheap allopurinol
نقل قول کردن
0 #1049 CharlesflalL 1397-03-28 18:31
wh0cd246990 elimite online kamagra allopurinol buy online lisinopril online metformin accutane
نقل قول کردن
0 #1048 Kennethwak 1397-03-28 16:51
Minecraft Dispenser http://cyber-hub.net/
نقل قول کردن
0 #1047 Stevennok 1397-03-28 15:45
Buy Generic Diazepam Online
نقل قول کردن
0 #1046 CharlesflalL 1397-03-28 15:32
wh0cd111874 order baclofen online vardenafil sildenafil women buy retin a cream diclofenac ilosone sildenafil valtrex azithromycin buy prozac
نقل قول کردن
0 #1045 CharlesflalL 1397-03-28 14:05
wh0cd44316 accutane no prescription acyclovir price sildenafil citrate 100 mg sildenafil generic canada vermox propecia kamagra
نقل قول کردن
0 #1044 Christiget 1397-03-28 13:40
Buy Zolpidem Online Overnight
نقل قول کردن
0 #1043 AlinaRogova 1397-03-28 13:34
http://rizot.ru/index.php?productID=44334
http://kuhnis.ru/product/chto-vhodit-v-otdelku-balkona-pod-kljuch-i-pochemu-vygodno-zakazyvat-podobnyj-proekt
http://podmoskvu.ru/index.php?productID=99283
http://stostrui.ru/index.php?productID=104776
نقل قول کردن
0 #1042 VaslamiTor 1397-03-28 13:02
http://medikapoli.com/index.php/component/users/?option=com_k2&view=itemlist&task=user&id=511246 - Купить лекарства без рецепта
http://forum.tavrida-fish.ru/profile.php?id=854509
паксил
Купить трамал
نقل قول کردن
0 #1041 CharlesflalL 1397-03-28 12:58
wh0cd246990 propecia for sale 20 mg prozac acyclovir buy toradol online wellbutrin online xenical bentyl cost zithromax seroquel for sleep
نقل قول کردن
0 #1040 Kennethlot 1397-03-28 12:44
wh0cd111874 ventolin Tenormin Buy Phenergan atenolol buy cytotec Provera where can you buy viagra levitra 20 mg suhagra online buy diflucan ALBENZA GENERIC viagra for sale albenza generic proscar finasteride Abilify 15mg
نقل قول کردن
0 #1039 CharlesflalL 1397-03-28 11:00
wh0cd179432 moduretic buying zithromax online baclofen buying predesone on line antabuse kamagra sildenafil propecia without a prescription tadalafil wellbutrin cost of prozac nexium generics ventolin on line buy cheap nolvadex online without prescription
نقل قول کردن
0 #1038 CharlesflalL 1397-03-28 10:06
wh0cd111874 sildenafil metformin xenical online cephalexin tetracycline online where can i buy tretinoin prednisone order viagra online xenical azithromycin acyclovir acyclovir 400 mg cost buy revia online kamagra wellbutrin
نقل قول کردن
0 #1037 CharlesflalL 1397-03-28 08:41
wh0cd44316 more hints avodart online propecia colchicine acute gout antabuse metformin pfizer celebrex atenolol medicine prednisolone zovirax toradol 60 mg baclofen
نقل قول کردن
0 #1036 BrettAcamy 1397-03-28 08:38
wh0cd179432 cialis
نقل قول کردن
0 #1035 CharlesflalL 1397-03-28 08:09
wh0cd44316 ciprofloxacin hcl 500 mg strattera cost ventolin homepage allopurinol keflex 250 mg synthroid
نقل قول کردن
0 #1034 Kevinfak 1397-03-28 07:47
В ABkids вы сможете взять в аренду понравившуюся развивающую игрушку или другой интересующий вас товар на любой срок и по доступным ценам.
В нашем Каталоге детских товаров представлены не только самые разнообразные развивающие игрушки ведущих мировых брендов, которые пользуются доверием родителей и радуют малышей во всем мире, но и ингаляторы, увлажнители воздуха, батуты и многое другое.
Также мы рады предложить Вам товары для поддержания фигуры, ведь так трудно найти время на хождение в тренажерный зал, когда дома у Вас подрастает маленький малыш.

С уважением, abkids.by
Прокат детских товаров в Минске!
نقل قول کردن
0 #1033 CharlesflalL 1397-03-28 07:10
wh0cd246990 bentyl zithromax tablets atenolol albuterol zoloft generic brand purchase baclofen cheap abilify purchase antabuse online zestoretic propecia clonidine pills prednisolone buy elocon ointment levaquin generic
نقل قول کردن
0 #1032 AllenSchlectersob 1397-03-28 06:43
45 year old Music Teacher (Private Tuition ) Spivery from McCreary, spends time with passions such as walking and hiking, Writing and crafts. Has become encouraged how enormous the globe is after going to Abbey Church of Saint-Savin sur Gartempe. kollagen intensiv.
نقل قول کردن
0 #1031 CharlesflalL 1397-03-28 05:40
wh0cd179432 tadalafil buy ventolin inhaler viagra soft baclofen online metformin hcl 500mg
نقل قول کردن
0 #1030 Marinetinhen 1397-03-28 05:17
Дайте возможность самому себе отвлечься от мыслей о работе, почувствуйте непревзойденное блаженство и интесивную страсть. Порадуйте себя чудным вечером с проституткой

http://deshevyeprostitutkivchelyabinske.ru/sofya-5
http://prostitutki-metro-baltiyskaya.ru/djesika
http://russkieprostitutkivirkutske.ru/goryachie-shtuchki-4

Находи красивых девицпо вызову с удобной фильтрацией
Странички полных индивидуалок с близостью от метро
Закажи горячих девицпо вызову с близостью от метро

Выбирай известных девицпо вызову с детальными фильтрами
Номера известных проституток с близостью от метро
Отыскивай необычных девицпо вызову с удобной фильтрацией

63n5jxn#YcO
نقل قول کردن
0 #1029 Robertsop 1397-03-28 05:07
Purchasing Lorazepam online
نقل قول کردن
0 #1028 CharlesflalL 1397-03-28 04:04
wh0cd111874 propecia lisinopril vasotec enalapril allopurinol viagra cheap amoxicillin 125mg elimite online cialis for women order clindamycin online homepage here buy xenical online cheap
نقل قول کردن
0 #1027 Irbosteno 1397-03-28 03:52
не понимаю, верно ли написано Возмещение НДС, вычеты НДС. Юристы по налогам или имеются какие-то другие варианты???Выполняем услугу по регистрации прав на автомобили. Предоставляем самое отличное выполнение работ на рынке. В числе предоставляемых нами отличительных черт гибкость, высокая оперативность. Мы имеем позитивный стаж решения такого вида вопросов.
نقل قول کردن
0 #1026 CharlesflalL 1397-03-28 03:38
wh0cd111874 buy elocon online clomid ventolin baclofen valtrex super avana lexapro order tadalafil toradol allopurinol generic buy tetracycline online without a prescription from canada
نقل قول کردن
0 #1025 CharlesflalL 1397-03-28 02:41
wh0cd44316 allopurinol buy prednisone tablets valtrex prozac accutane canada related site tadalafil crestor bonuses sildenafil citrate generic seroquel acyclovir
نقل قول کردن
0 #1024 CharlesflalL 1397-03-28 01:15
wh0cd246990 bentyl otc buy kamagra oral jelly online ventolin lasix clonidine 0.1 mg
نقل قول کردن
0 #1023 CharlesflalL 1397-03-27 23:14
wh0cd179432 toprol xl buy cialis online prednisolone valtrex tadalafil generic avodart online elocon ointment for sale kamagra disulfiram antabuse cephalexin doxycycline
نقل قول کردن
0 #1022 CharlesflalL 1397-03-27 22:17
wh0cd111874 medrol online colchicine generic advair diskus no prescription stromectol buy anafranil online clomid retin-a
نقل قول کردن
0 #1021 JuanitaHet 1397-03-27 22:09
How Lorazepam worked?
نقل قول کردن
0 #1020 CharlesflalL 1397-03-27 21:48
wh0cd111874 allopurinol without prescription lexapro antabuse go here erythromycin gel prozac generic cost
نقل قول کردن
0 #1019 CharlesflalL 1397-03-27 20:48
wh0cd44316 sildenafil allopurinol medication buy revia online valtrex tadalafil lasix tadalafil
نقل قول کردن
0 #1018 CharlesflalL 1397-03-27 18:52
wh0cd246990 elavil generic lisinopril hydrochlorothiazide flagyl 500 mg buy vermox antabuse medication revia 50 mg lisinopril toradol kidney stones lexapro where can i buy xenical over the counter order retin a online finasteride hair loss ventolin
نقل قول کردن
0 #1017 CharlesflalL 1397-03-27 16:10
wh0cd111874 prednisone read full article generic for avodart lasix medicine generic lasix generic benicar visit this link retin-a acyclovir cream albuterol
نقل قول کردن
0 #1016 Leonardlisus 1397-03-27 14:43
Order Cheap Lorazepam Online
نقل قول کردن
0 #1015 CharlesflalL 1397-03-27 14:38
wh0cd44316 cephalexin tadalafil baclofen price lasix indocin 50 mg albuterol inhaler price allopurinol 100mg yasmin online 20 mg prozac synthroid
نقل قول کردن
0 #1014 MichaelBlepe 1397-03-27 14:08
Всем привет! Прошу помощи в загрузке программы, нашел нужную мне софтину но при нажатии на ссылку скачать openoffice софт не скачивается, посоветуйте что сделать ? Прошу прощения если написал не туда.
نقل قول کردن
0 #1013 CharlesflalL 1397-03-27 13:08
wh0cd246990 buy lasix online no prescription toprol xl 25 order lasix without a prescription anafranil benicar homepage proair albuterol sulfate where to buy benicar generic equivalent citalopram 40 mg tablets prednisolone revia 50 mcg synthroid acyclovir 800 mg estrace xenical
نقل قول کردن
0 #1012 CharlesflalL 1397-03-27 11:45
wh0cd179432 buy disulfiram online bupropion kamagra for sale homepage prozac order sertraline sildenafil vardenafil seroquel for sleep viagra citalopram ventolin prozac buy online buy lexapro without a prescription online prozac
نقل قول کردن
0 #1011 AlinaRogova 1397-03-27 11:27
http://gmline.ru/product/avtozapchasti-raznovidnosti
http://batutut.ru/index.php?productID=34618
http://samaram.ru/product/preimushestva-ispolzovanija-elektronnyh-schetchikov
http://refta.ru/index.php?productID=133192
نقل قول کردن
0 #1010 CharlesflalL 1397-03-27 09:00
wh0cd44316 check this out cialis 10 mg metformin wellbutrin buy prednisolone no prescription valtrex buy cialis online arimidex hydrochlorothiazide pills 20 mg levitra cephalexin cialis baclofen 10 mg tadalafil where to get flagyl
نقل قول کردن
0 #1009 Cameronrok 1397-03-27 08:51
Привет всем! прикольный у вас сайт!
Нашел интересную базу кино: онлайн фильмы хорошем качестве отечественные
Здесь: смотреть лучшие аниме сериалы лучшее аниме онлайн новинки смотреть бесплатно список 2017
Здесь: боевик фильмы русские смотреть в хорошем качестве смотреть российские боевики онлайн в хорошем качестве список 2017
Тут: фильмы россия детективы смотреть в хорошем качестве русский детектив смотреть прямой эфир в хорошем список 2017
Здесь: http://kinofly.net/multfilmy/884-aladdin-i-volshebnaya-lampa-aladin-et-la-lampe-merveilleuse-1970.html Смотреть Аладдин и волшебная лампа / Aladin et la lampe merveilleuse (1970) онлайн бесплатно
Здесь: http://kinofly.net/detektiv/6536-nastavnik-2015.html
نقل قول کردن
0 #1008 CharlesflalL 1397-03-27 08:43
wh0cd44316 ventolin revia cost tadalafil retin a prednisone diclofenac online cheap abilify vardenafil amoxicillin amoxicillin methylprednisolone bentyl 40 mg
نقل قول کردن
0 #1007 Danielweema 1397-03-27 07:41
http://airxr.ru/ крановые электродвигатели
نقل قول کردن
0 #1006 Canadmanst 1397-03-27 07:27
Bnc headquarters address woodlawn il
Rbc financial history number va
Memberdirect financial history channel schedule
Tangerine history museum hours
Meridiancu financial history google web
Xoom incorporated numbers ks2
Desjardins business model login plugins
Bnc encyclopedia bnc bank routing number generators
Desjardins business model yahoo.com in hindi
Meridiancu financial history degrees online
نقل قول کردن
0 #1005 CharlesflalL 1397-03-27 06:58
wh0cd246990 price of metformin seroquel prednisolone lasix nexium medication amitriptyline 25mg
نقل قول کردن
0 #1004 CharlesflalL 1397-03-27 06:03
wh0cd179432 next page view site levitra professional 20 mg vardenafil xenical methylprednisolone more hints
نقل قول کردن
0 #1003 CharlesflalL 1397-03-27 05:31
wh0cd179432 ventolin where can i buy prednisolone in the uk acyclovir amoxicillin buy toprol zoloft pills retin a where to buy cialis online retin-a levitra kamagra online buy prednisolone no prescription lisinopril
نقل قول کردن
0 #1002 ybcfnzy7 1397-03-27 05:24
roulette simulator - roulette games
free roulette game 247 american roulette
https://roulettecas.com/
نقل قول کردن
0 #1001 Douglasapogs 1397-03-27 05:24
Buy Lorazepam Online Overnight
نقل قول کردن
0 #1000 Audreyvus 1397-03-27 04:27
Buy Lorazepam Online Without Prescription
نقل قول کردن
0 #999 stroyTuh 1397-03-27 03:04
http://xn--80arnbgdebbkg5p.xn--p1ai/Krepezh/Metricheskiy-krepezh/Shpilki-rezbovye.html?id=2462 - Шпильки резьбовые - Шпилька резьбовая 2000мм DIN 975 м 16 - всегда можно купить на нашем сайте интернет-магазина стройматериалов https://xn--80arnbgdebbkg5p.xn--p1ai/ - стройпартнёр.рф
نقل قول کردن
0 #998 Ignatfew 1397-03-27 02:51
innaqua system отзывы innaqua system цена
نقل قول کردن
0 #997 CharlesflalL 1397-03-27 02:39
wh0cd44316 kamagra for sale bupropion 150 mg propecia acyclovir homepage here furosemide lasix albuterol prozac buy tadalafil
نقل قول کردن
0 #996 CharlesflalL 1397-03-27 01:43
wh0cd246990 generic antabuse kamagra bupropion hcl xl provera zithromax augmentin 500 mg buy advair online trazodone adalat bentyl 20 mg price tadalafil
نقل قول کردن
0 #995 fqe2tlaj 1397-03-27 01:13
free roulette game - play roulette for free
slot roulette roulette games
https://roulettecas.com/
نقل قول کردن
0 #994 CharlesflalL 1397-03-27 01:06
wh0cd246990 synthroid levothyroxine seroquel for sleep valtrex where to buy tadalafil online prozac buy online sildenafil erythromycin online proventil for sale hydrochlorothiazide online prednisolone
نقل قول کردن
0 #993 AnthonyOxype 1397-03-26 22:54
Загадка снежного человека разгадана


Еще я постоянно вижу мужской силуэт в темной одежде. Высокий. То у окна пройдет, то...
План глобализации Мирового правительства — в сеть просочилась часть...
نقل قول کردن
0 #992 CharlesflalL 1397-03-26 21:59
wh0cd111874 bentyl generic anafranil cost where to buy diflucan online adalat metformin vardenafil retin a allopurinol where can i get metformin lisinopril tadalafil tablets 20 mg metformin 500 mg no prescription valtrex online prescription propecia
نقل قول کردن
0 #991 CharlesflalL 1397-03-26 21:26
wh0cd44316 learn more generic anafranil kamagra tablets tadalafil buy prendesone without a prescription look at this aldactone lexapro stromectol prozac metformin buy levitra buy clomid 100mg
نقل قول کردن
0 #990 Bryantip 1397-03-26 20:04
Where to Buy Lorazepam Online?
نقل قول کردن
0 #989 CharlesflalL 1397-03-26 19:54
wh0cd246990 atenolol chlorthalidone doxycycline amoxicillin aldactone tamoxifen amoxicillin prozac diclofenac
نقل قول کردن
0 #988 CharlesflalL 1397-03-26 18:53
wh0cd246990 ventolin aldactone amoxicillin cephalexin synthroid anafranil 25 mg metformin medicine eurax online xenical retin a prednisone sildenafil 100 nolvadex continue
نقل قول کردن
0 #987 CharlesflalL 1397-03-26 18:30
wh0cd179432 cephalexin cheap amitriptyline predizone with out a percription augmentin online prednisone colchicine baclofen tablets lisinopril drug tetracycline livitra valtrex avodart generic allopurinol discover more here lisinopril 20mg
نقل قول کردن
0 #986 Kennethlot 1397-03-26 18:14
wh0cd44316 tamoxifen cephalexin hydrochlorothiazide 12.5mg atenolol clonidine online
نقل قول کردن
0 #985 CharlesflalL 1397-03-26 15:41
wh0cd44316 proventil inhaler for sale erythromycin vardenafil xenical viagra buy albuterol online order retin-a vardenafil acyclovir acyclovir lasix generic antabuse vardenafil
نقل قول کردن
0 #984 Kennethwak 1397-03-26 14:20
Skype Resolver http://cyber-hub.net/
نقل قول کردن
0 #983 CharlesflalL 1397-03-26 14:10
wh0cd246990 accutane buy cytotec online usa stromectol baclofen generic effexor seroquel levitra
نقل قول کردن

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید